એરંડ ભ્રષ્ટ હરડે (ગંધર્વ હરિતકી) ટેબ્લેટ: પરંપરાગત ઉપયોગ, સેવન રીત અને સાવધાની

એરંડ ભ્રષ્ટ હરડે — જેને ગંધર્વ હરિતકી પણ કહે છે — આયુર્વેદની એક શાસ્ત્રીય બનાવટ છે, જેમાં હરડે (હિમજ, Terminalia chebula) ના ફળને દિવેલ (એરંડ તેલ) માં શેકીને સંસ્કારિત કરવામાં આવે છે. નામમાં જ રીત સમાયેલી છે: એરંડ (દિવેલ) + ભ્રષ્ટ (શેકેલી) + હરડે. આ લેખમાં સમજો કે તે શું છે, આયુર્વેદમાં તેનું પરંપરાગત સ્થાન શું છે, અને લેતી વખતે શેનું ધ્યાન રાખવું.

એરંડ ભ્રષ્ટ હરડે શું છે

આ બે દ્રવ્યોની શાસ્ત્રીય બનાવટ છે — હરડેનું ફળ અને દિવેલ. હરડેને દિવેલ સાથે પરંપરાગત ભ્રષ્ટન (શેકવાની) રીતથી સંસ્કારિત કરવામાં આવે છે. આ બનાવટનો સંદર્ભ આર્યભિષક ગ્રંથમાં મળે છે. રિદ્ધિશ હર્બલ્સે આ જ શાસ્ત્રીય બનાવટને સગવડભરી ટેબ્લેટના રૂપમાં રજૂ કરી છે.

બે દ્રવ્ય, એક હેતુ

આયુર્વેદમાં હરડેને ખૂબ આદરનું સ્થાન મળ્યું છે અને તેને પરંપરાગત રીતે અનુલોમન ગુણવાળી મનાય છે, એટલે કે જે વાતની ગતિને તેની સ્વાભાવિક દિશામાં ટેકો આપે. દિવેલનું વર્ણન શાસ્ત્રોમાં વાત સંબંધી પ્રસંગોમાં મળે છે. બંનેને સાથે સંસ્કારિત કરવાનો હેતુ એક સૌમ્ય બનાવટ તૈયાર કરવાનો છે.

આયુર્વેદમાં પરંપરાગત ઉપયોગ

શાસ્ત્રીય દૃષ્ટિએ એરંડ ભ્રષ્ટ હરડેને અનુલોમન અને મૃદુ-વિરેચક બનાવટ કહેવામાં આવી છે. તે પરંપરાગત રીતે અપાન વાતને સંતુલિત રાખવા અને સામાન્ય મળ-પ્રવૃત્તિને ટેકો આપવા માટે લેવાય છે. અહીં અમે કોઈ રોગના ઇલાજનો દાવો કરતા નથી; આ પરંપરાગત ઉપયોગની શૈક્ષણિક માહિતી છે.

લાંબા સમયથી ચાલતી કબજિયાત, મળમાં લોહી, પેટમાં તીવ્ર દુખાવો કે અચાનક બદલાયેલી મળ-પ્રવૃત્તિ જેવી સ્થિતિમાં જાતે દવા લેવાને બદલે ડૉક્ટરને મળવું જરૂરી છે.

સેવન રીત

યોગ્ય આયુર્વેદિક વૈદ્યના નિર્દેશ પ્રમાણે જ લો. આ પ્રકારની હરડે-આધારિત અનુલોમન ટેબ્લેટ માટે સામાન્ય પરંપરાગત માર્ગદર્શન એક થી બે ટેબ્લેટ, મોટે ભાગે રાત્રે નવશેકા પાણી સાથે, એવું જણાવાય છે. સાચી માત્રા અને સમયગાળો વ્યક્તિની પ્રકૃતિ, ઉંમર અને પાચન પ્રમાણે અલગ હોય છે, એટલે તમારા વૈદ્ય અને પેક પર છાપેલા નિર્દેશોથી ખાતરી જરૂર કરો. જાતે દવા ન લો.

સાથે મદદ કરતી દિનચર્યા

• દિવસભર પૂરતું નવશેકું પાણી પીઓ.
• ભોજનમાં રેસાવાળો આહાર, મોસમી શાકભાજી અને ઘીનું યોગ્ય પ્રમાણ રાખો.
• રાતનું ભોજન હળવું અને સમયસર લો.
• સવારે એક નિશ્ચિત સમયે શૌચની ટેવ પાડો અને મળના વેગને રોકો નહીં.
• રોજ થોડું ચાલવું કે હળવી કસરત કરો.

રેસા માટે ઘણા લોકો ઇસબગુલ (ઓથમીર જીરું) પણ દિનચર્યામાં ઉમેરે છે. કયો વિકલ્પ તમારા માટે યોગ્ય છે તે જાણવા અમારી સરખામણી વાંચો: ગંધર્વ હરિતકી વિ. ત્રિફળા વિ. ઇસબગુલ (અંગ્રેજીમાં).

કોણે સાવધાની રાખવી

• ગર્ભવતી કે સ્તનપાન કરાવતી મહિલાઓ, બાળકો અને વડીલો ફક્ત વૈદ્યની સલાહથી જ લે.
• જો તમે કોઈ દવા લેતા હો કે કોઈ સ્વાસ્થ્ય-સ્થિતિ હોય, તો પહેલાં તમારા ડૉક્ટરને પૂછો.
• ઝાડા, પેટમાં તીવ્ર દુખાવો કે શરીરમાં પાણીની કમી હોય તો ઉપયોગ ન કરો અને ડૉક્ટરને મળો.
• બાળકોની પહોંચથી દૂર, ઠંડી અને સૂકી જગ્યાએ રાખો.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

એરંડ ભ્રષ્ટ હરડે અને ગંધર્વ હરિતકીમાં શું ફરક છે?

બંને એક જ શાસ્ત્રીય બનાવટનાં નામ છે — દિવેલમાં સંસ્કારિત હરડે. તેને એરંડ ભ્રષ્ટ હરિતકી પણ લખાય છે.

આ ટેબ્લેટમાં શું શું હોય છે?

દરેક ટેબ્લેટમાં હિમજ (હરિતકી) 450 મિ.ગ્રા. અને એરંડ તેલ 20 મિ.ગ્રા. હોય છે, સાથે જરૂરી એક્સિપિયન્ટ્સ — બરાબર જેમ પેક પર છાપેલું છે.

તે કોણ બનાવે છે?

આ ટેબ્લેટ પંચામૃત હર્બલ્સ દ્વારા ઉત્પાદિત અને રિદ્ધિશ હર્બલ્સ દ્વારા વેચાણ કરાય છે.

ક્યારે અને કેવી રીતે લેવી?

વૈદ્યના નિર્દેશ પ્રમાણે. સામાન્ય પરંપરાગત માર્ગદર્શન એક થી બે ટેબ્લેટ રાત્રે નવશેકા પાણી સાથે છે, પણ સાચી માત્રા તમારા વૈદ્ય સાથે નક્કી કરો.

શું રોજ લાંબા સમય સુધી લઈ શકાય?

કોઈ પણ અનુલોમન કે વિરેચક બનાવટનો લાંબો ઉપયોગ વૈદ્યની દેખરેખમાં જ થવો જોઈએ. સાથે આહાર અને દિનચર્યામાં સુધારો સૌથી જરૂરી છે.

શું આ સીધું દિવેલ પીવા જેવું છે?

ના. આમાં હરડે મુખ્ય દ્રવ્ય છે અને દિવેલનું પ્રમાણ ખૂબ ઓછું (દરેક ટેબ્લેટમાં 20 મિ.ગ્રા.) છે. વધુ માહિતી માટે વાંચો: એરંડ ભ્રષ્ટ હરડે વિ. દિવેલ (અંગ્રેજીમાં).

શું બાળકો લઈ શકે?

બાળકોને ફક્ત યોગ્ય આયુર્વેદિક વૈદ્યની સલાહથી જ આપો.

અસલી એરંડ ભ્રષ્ટ હરડે ટેબ્લેટ ક્યાંથી ખરીદવી?

રિદ્ધિશ હર્બલ્સ પર 100 ટેબ્લેટનું પેક બિલ સાથે અને આખા ભારતમાં ડિલિવરી સાથે મળે છે.

વધુ વાંચો (અંગ્રેજીમાં): એરંડ ભ્રષ્ટ હરડે: સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા · આયુર્વેદિક દિનચર્યા